چرا وقتی چای داغ می خوریم و زبانمان می سوزد، نسبت به ریختن همان چاپ روی پوست بدن، خیلی زود خوب می گردد؟
به گزارش لوکو، همه ما تجربه ناخوشایند نوشیدن یک فنجان چای داغ یا خوردن یک تکه پیتزای تازه از تنور بیرون آمده را داشته ایم که بلافاصله منجر به سوزش شدید زبان می گردد. این حس گزگز و از دست دادن موقت چشایی ممکن است در لحظه بسیار آزاردهنده باشد اما نکته حیرت انگیز اینجاست که زبان انسان یکی از سریع ترین بافت های بدن در زمینه بازسازی و ترمیم است. در حالی که یک خراش کوچک روی پوست دست ممکن است چندین روز برای بهبودی زمان احتیاج داشته باشد، آسیب های حرارتی زبان معمولا ظرف چند ساعت تا چند روز به طور کامل ناپدید می شوند. این توانایی خارق العاده ریشه در بیولوژی خاص دهان و محیط منحصربه فرد آن دارد.
01
نرخ نوسازی سلولی فوق العاده سریع
بافت پوششی زبان یا اپیتلیوم (Epithelium) دارای یکی از بالاترین نرخ های میتوز (Mitosis) یا تقسیم سلولی در کل بدن انسان است. سلول های سطح زبان به طور مداوم در حال ریزش و جایگزینی هستند. به طور میانه، سلول های چشایی و بافت های سطحی زبان هر 10 تا 14 روز یک بار به طور کامل نوسازی می شوند. وقتی شما زبان خود را با چای داغ می سوزانید، بدن سیگنال های اضطراری برای تسریع این فرآیند ارسال می نماید. این سرعت بالای تکثیر سلولی باعث می گردد که لایه های آسیب دیده به سرعت با سلول های جوان و سالم جایگزین شوند، پدیده ای که در بافت های خشک پوست بسیار کندتر رخ می دهد.
02
بزاق؛ معجون جادویی ترمیم
بزاق دهان (Saliva) فقط برای هضم غذا نیست، بلکه یک مایع درمانی قدرتمند است. بزاق حاوی پروتئین هایی به نام هیستاتین (Histatins) است که نقش کلیدی در بهبود زخم ها ایفا می نمایند. تحقیقات نشان داده است که این پروتئین ها باعث مهاجرت سریع تر سلول های پوستی به محل آسیب دیده می شوند. علاوه بر این، بزاق دارای فاکتورهای رشد اپیدرمی (Epidermal growth factors) است که بازسازی بافت را تحریک می نمایند. محیط مرطوب دهان نیز مانع از خشک شدن زخم و تشکیل اسکار (Scar) یا جوشگاه می گردد، برعکس پوست بدن که در محیط خشک به زمان بیشتری برای ترمیم احتیاج دارد.
03
خون رسانی بی نظیر به بافت زبان
زبان یکی از پرخون ترین اعضای بدن نسبت به حجم خود است. شریان زبانی (Lingual artery) شبکه گسترده ای از مویرگ ها را در سراسر این عضله ایجاد نموده است. خون حامل اکسیژن، مواد مغذی و گلبول های سفید است که همگی برای ترمیم بافت ضروری هستند. به علت این خون رسانی (Vascularization) فوق العاده، مواد لازم برای بازسازی بلافاصله به محل سوختگی می رسند و ضایعات سلولی ناشی از حرارت نیز به سرعت تخلیه می شوند. در فیزیولوژی پزشکی، هرچه خون رسانی به یک بافت بیشتر باشد، سرعت بهبود آن به طور تصاعدی افزایش می یابد.
04
ضرورت تکاملی برای بقا
از دیدگاه زیست شناسی تکاملی (Evolutionary biology)، موجودی که نتواند به علت سوختگی دهان غذا بخورد، شانس بقای کمتری دارد. دهان دروازه ورود انرژی به بدن است. اگر سوختگی های ساده زبان هفته ها طول می کشید تا خوب شوند، اجداد ما در معرض خطر سوءتغذیه یا عفونت های دهانی قرار می گرفتند. بنابراین، طبیعت سیستمی را طراحی نموده است که آسیب های دهانی را در اولویت ترمیم قرار دهد. این یک مکانیسم دفاعی است تا اطمینان حاصل گردد که فرآیند تغذیه و بلع (Swallowing) با کمترین وقفه ممکن ادامه یابد.
05
شگفتی جوانه های چشایی
بسیاری فکر می نمایند با سوختن زبان، چشایی خود را برای همیشه از دست داده اند. اما جوانه های چشایی (Taste buds) در واقع مجموعه ای از سلول های تخصصی هستند که در فرورفتگی های پاپیلاها (Papillae) پنهان شده اند. حتی اگر لایه سطحی آن ها در اثر حرارت آسیب ببیند، سلول های بنیادی پایه بلافاصله آغاز به جایگزینی آن ها می نمایند. جالب است بدانید که نوزادان حدود 10 هزار جوانه چشایی دارند که با افزایش سن تعداد آن ها کاهش می یابد. توانایی بازسازی این جوانه ها در سنین پایین بسیار سریع تر است، به همین علت بچه ها نسبت به غذاهای داغ حساسیت بیشتری نشان می دهند.
06
سوءبرداشت تاریخی؛ نقشه زبان
یکی از بزرگترین خطاهای علمی گذشته که دهه ها در کتب درسی تدریس می شد، نقشه زبان (Tongue map) بود؛ این ایده که بخش های خاصی از زبان فقط طعم های خاصی مثل شیرینی یا تلخی را حس می نمایند. در هنگام سوختگی زبان، مردم تصور می کردند اگر نوک زبانشان بسوزد، دیگر طعم شیرین را حس نمی نمایند. اما دانش روز، ثابت نموده است که تمام نواحی زبان دارای گیرنده های تمام طعم ها هستند. به همین علت، حتی با سوختگی یک نقطه خاص، سیستم چشایی کلان شما همچنان به درستی عمل می نماید و این موضوع از نظر روانی به تحمل درد یاری می نماید.
07
درمان های خانگی عجیب در تاریخ
در فرهنگ های مختلف، ریشه های تاریخی جالبی برای درمان سوختگی زبان وجود دارد. در بعضی منطقه ها باستانی اروپا، مردم معتقد بودند قرار دادن مقداری شکر روی زبان سوخته نه تنها درد را تسکین می دهد، بلکه سرعت بهبود را زیاد می نماید. اگرچه شکر تاثیر بیولوژیکی مستقیمی بر ترمیم ندارد، اما به علت ایجاد لایه محافظ موقت و ترشح اندورفین (Endorphin) ناشی از طعم شیرین، تحمل درد را آسان تر می کرد. امروزه پزشکان معتقدند برترین راه حل، استفاده از آب سرد یا یخ برای کاهش دمای بافت در لحظات اولیه است.
08
ارتباط با روان پزشکی و اثر تسکین
سوختگی زبان می تواند بر شرایط خلقی فرد تاثیر بگذارد. لذت بردن از غذا یکی از منابع اصلی ترشح دوپامین (Dopamine) است. وقتی زبان می سوزد و فرد نمی تواند طعم ها را به درستی حس کند، نوعی سرخوردگی آنی یا تحریک پذیری عصبی ایجاد می گردد. جالب است که مغز به علت اهمیت حیاتی دهان، سیگنال های درد سوختگی زبان را با شدت بیشتری پردازش می نماید تا فرد را مجبور به محافظت از این عضو کند. به همین علت است که درد یک سوختگی کوچک روی زبان بسیار آزاردهنده تر از سوختگی مشابه روی بازو به نظر می رسد.
09
سینما و بازتاب های فانتزی
در دنیای انیمیشن و سینما، سوختگی زبان اغلب با اغراق های تصویری مانند خروج دود از دهان یا قرمز شدن شدید زبان نمایش داده می گردد. این بازتاب های رسانه ای به نوعی بر حافظه جمعی ما از شدت این اتفاق اثر گذاشته اند. در بسیاری از فیلم های کمدی، سوختن زبان یک شخصیت ابزاری است برای ایجاد لکنت زبان موقت که باعث موقعیت های خنده دار می گردد. با این حال، در واقعیت، زبان به قدری انعطاف پذیر است که حتی در صورت سوختگی شدید، توانایی تکلم و حرکت خود را به سرعت باز می یابد.
10
سندرم دهان سوزان؛ یک معمای علمی
گاهی اوقات زبان بدون خوردن هیچ چیز داغی، احساس سوختگی مداوم دارد. این پدیده پزشکی به نام سندرم دهان سوزان (Burning Mouth Syndrome) شناخته می گردد. در این حالت، علیرغم اینکه بافت زبان کاملا سالم به نظر می رسد، اعصاب حسی سیگنال های درد کاذب ارسال می نمایند. این موضوع به دانشمندان یاری نموده است تا بفهمند چقدر سیستم عصبی زبان پیچیده است. مقایسه این حالت با سوختگی واقعی ناشی از چای نشان می دهد که در سوختگی فیزیکی، ترمیم بافتی بسیار سریع است اما در دردهای عصبی، بهبودی می تواند ماه ها طول بکشد.
11
محیط مرطوب و مهار میکروب ها
یکی از دلایلی که زخم های دهان سریع خوب می شوند، وجود ترکیبات ضدباکتریایی در بزاق مانند لیزوزیم (Lysozyme) است. این آنزیم ها دیواره سلولی باکتری های مضر را تخریب می نمایند و مانع از عفونی شدن محل سوختگی می شوند. برخلاف پوست که در صورت سوختگی مستعد عفونت های شدید است، محیط دهان به طور طبیعی کنترل شده است. این سیستم خودپالایی باعث می گردد که انرژی بدن به جای مبارزه با عفونت، صرفا بر بازسازی سلولی (Cellular regeneration) متمرکز گردد.
12
تاثیر دما بر سرعت ترمیم
تحقیقات نشان می دهند که دمای داخلی دهان (حدود 37 درجه سانتی گراد) دمای ایده آلی برای فعالیت آنزیم های ترمیم نماینده است. پایداری این دما در محیط دهان، برعکس نوسانات دمایی پوست دست یا صورت، یک کاتالیزور بیولوژیکی برای بهبودی است. در واقع، زبان در یک انکوباتور طبیعی زندگی می نماید که شرایط را برای رشد سریع سلول های تازه فراهم می آورد. به همین علت است که حتی سوختگی های درجه دو در محیط دهان با سرعتی غیرقابل باور نسبت به سایر نقاط بدن التیام می یابند.
نتیجه گیری و جمع بندی
در نهایت، سرعت حیرت انگیز ترمیم زبان پس از سوختگی با چای داغ، ترکیبی از مهندسی دقیق زیستی و ضرورت های تکاملی است. از تقسیم سلولی سریع و خون رسانی غنی گرفته تا نقش حفاظتی بزاق و محیط پایدار دهان، همگی دست به دست هم می دهند تا ما بتوانیم در کوتاه ترین زمان ممکن دوباره از طعم ها لذت ببریم. اگرچه درد اولیه ممکن است شدید باشد، اما بدن ما با استفاده از این زرادخانه بیولوژیکی، به سرعت آثار آسیب را پاک می نماید. دفعه بعد که زبانتان سوخت، به یاد بیاورید که یکی از کارآمدترین سیستم های ترمیمی دنیا در دهان شما در حال فعالیت است.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران